2 - ترجمهء ادب وجيز كه اين هم براى همان محتشم قهستان ساخته شده و طوسى در آن رساله‌اى از ابن مقفع بنام « الادب الوجيز للولد الصغير » را بدستور همان پادشاه بپارسى شيوايى در آورد و نثر او در اين ترجمه تا اندازه‌اى مانند اخلاق ناصرى و از سبك اخلاق محتشمى بسيار دور است . اين هم گفته شود كه متن اين رساله با جستجويى كه شده است بدست نيامد . در اينكه اين ترجمه از خواجه است شكى نيست و گذشته از تحقيقى كه مرحوم عباس اقبال « 1 » در اين باره كرده است نسخهء اصل ما و نسخهء بنگال و دو نسخهء گزيدهء دانشگاه و مجلس هم بر اين انتساب گواه مىباشد . * * * 3 - رسالهء تولا و تبرا كه در آن از اين مسئله بروش فلسفى و بسيار شيوا و شيرين بحث شده و اين رساله را طوسى براى نجيب الدين در قهستان بروش تعليميان ساخته است . اين را ميدانيم كه بحث تولا و تبرا در كلام و اخبار شيعى امامى و اسماعيلى هست . در كافى كلينى به اين بحث برميخوريم بلكه تولا و تبرا نشانهء تشيع است . خود طوسى در اخلاق محتشمى ( باب 3 بند 31 ) همهء قواعد دينى را بايندو برگرداند . مگر اينكه خواجهء طوسى در رساله تولا و تبرا از رهگذر فلسفى و روانشناسى و خلقى اين مسئله را روشن ساخته است . در كتاب مطلوب المؤمنين منسوب بخواجه هم اين مبحث هست ( فصل سوم ص 49 - 51 چاپ 1932 بمبئى ) ولى بسيار ساده و كوتاه

--> ( 1 ) - بنگريد به : ديباچهء اقبال بر الادب الوجيز للولد للصغير - شرح حال عبد اللّه بن المقفع فارسى از عباس اقبال آشتيانى چاپ برلين در 1306 ( 1927 ) ص 35 .